Dự lễ có các đồng chí: Nguyễn Thị Thùy Liên, Trưởng Ban quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc; Lê Duy Mạnh, Phó trưởng Ban quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội đền Xưa năm 2026, cùng lãnh đạo, viên chức, người lao động ban; Lê Xuân Dũng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tuệ Tĩnh cùng Thường trực Đảng ủy, lãnh đạo HĐND, UBND, UBMTTQ Việt Nam xã; Thượng tọa Thích Thanh Lương, trụ trì chùa Giám cùng tăng ni phật tử và đông đảo Nhân dân địa phương, du khách thập phương.

Cung tuyên văn tế Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh.

Tuệ Tĩnh – vị “Thánh thuốc Nam” của dân tộc, tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, phủ Thượng Hồng (nay là thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng). Mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ông được các nhà sư Chùa Giám nuôi dưỡng, cho ăn học. Từ thuở thiếu thời, ông đã nổi bật với tư chất thông minh, lòng nhân ái và sớm gắn bó với con đường cứu người bằng y thuật.

Năm 10 tuổi, ông theo học tại Chùa Keo, nơi hun đúc thêm tri thức và đạo hạnh. Đến năm 22 tuổi, ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà lựa chọn nương nhờ cửa Phật, lấy pháp hiệu Tuệ Tĩnh. Từ đây, ông dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp nghiên cứu, phát triển y học dân tộc và chữa bệnh cứu người.

Trong khoảng 30 năm hoạt động chủ yếu ở nông thôn, Tuệ Tĩnh đã xây dựng 24 ngôi chùa, biến thành các “y xã” – mô hình kết hợp giữa cơ sở tôn giáo và chữa bệnh phục vụ Nhân dân. Ông không chỉ khám chữa bệnh mà còn tích cực tuyên truyền kiến thức vệ sinh, phòng bệnh, vận động tăng ni, phật tử trồng và sử dụng cây thuốc Nam trong đời sống hằng ngày.

Lãnh đạo Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc và xã Tuệ Tĩnh dâng hương.

Với tư tưởng nổi tiếng “Nam dược trị Nam nhân”, ông đã dày công nghiên cứu, sưu tầm hàng nghìn bài thuốc dân gian, kết hợp tinh hoa y học phương Bắc để xây dựng nền y học mang bản sắc riêng của dân tộc. Ông hệ thống 182 chứng bệnh với 3.873 phương thuốc, để lại hai bộ sách quý là “Hồng Nghĩa giác tự y thư” và “Nam dược thần hiệu”, có giá trị lớn đối với nền y học cổ truyền Việt Nam.

Nhờ tài năng và học vấn uyên thâm, Tuệ Tĩnh được triều đình cử đi sứ sang Trung Quốc. Tại đây, ông được vua Minh phong tặng danh hiệu “Đại y thiền sư”. Tuy nhiên, ông mất tại Giang Nam, không có điều kiện trở về quê hương. Câu nói đầy tâm huyết của ông: “Ngày sau có ai người nước Nam qua đây xin đưa hài cốt tôi về với!” đã trở thành nỗi niềm day dứt qua nhiều thế hệ.

Năm 1690, Tiến sĩ Nguyễn Danh Nho trong một lần đi sứ sang Trung Quốc đã tình cờ phát hiện mộ Tuệ Tĩnh. Nhận ra người cùng quê, ông đã sao chép bia mộ và mang về nước. Từ đó, Nhân dân làng Nghĩa Phú dựng đền thờ để tưởng nhớ công lao to lớn của vị danh y, gọi là đền Xưa.

Đông đảo Nhân dân và du khách thập phương dự lễ.

Đền Xưa được xây dựng từ thời Hậu Lê (thế kỷ XVII–XVIII), trải qua hai lần trùng tu vào các năm 1890 và 1929 dưới triều Nguyễn. Năm 2017, đền cùng với Chùa Giám và đền Bia được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc.

Di tích có kiến trúc kiểu chữ Nhị (二), gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Tòa tiền tế được thiết kế theo kiểu “chồng diêm, cổ các” hai tầng tám mái, với các mái đao cong vút, trang trí hình tượng rồng chầu phượng, lưỡng long chầu nhật tinh xảo. Hệ thống khung gỗ lim vững chắc, các vì kèo kiểu “con chồng đấu sen”, chạm khắc họa tiết lá lật, chữ Thọ mang phong cách nghệ thuật đầu thời Nguyễn. Nền lát gạch đỏ truyền thống, cột đặt trên chân tảng đá, cửa làm theo lối “thượng song hạ bản”.

Giữa tiền tế và hậu cung là sân lọng nhỏ với hòn non bộ “Tam sơn”, tạo sự hài hòa, thông thoáng. Hậu cung gồm 3 gian, tiếp tục kiến trúc “chồng diêm”, mái lợp ngói mũi, các chi tiết gỗ chạm khắc rồng, phượng, hoa lá, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Trung tâm đặt tượng thờ Tuệ Tĩnh, hai bên là ban thờ Thánh phụ và Thánh mẫu.

Hai dãy nhà chè hai bên tạo thành thế kiến trúc khép kín. Đền hiện còn lưu giữ nhiều di vật quý như sập đá thời Hậu Lê, chuông đồng đúc năm 1855, 5 đạo sắc phong thời Nguyễn (1846–1940) cùng hệ thống hoành phi, câu đối, tượng và nghê đá có giá trị lịch sử, nghệ thuật cao.

Trình diễn thư pháp.

Năm nay, Lễ hội truyền thống đền Xưa được tổ chức trong 3 ngày từ 01–03/4 (tức 14–16/2 Âm lịch), trọng hội vào ngày 02/4 (15/2 Âm lịch). Lễ hội diễn ra với nghi thức tế, lễ truyền thống; tổ chức các chương trình văn hóa, thể thao sôi động như: giao lưu văn nghệ, các trò chơi dân gian đi cầu kiều, bịt mắt đập niêu, bắt vịt; cùng các hoạt động ý nghĩa: triển lãm thư pháp, bắt mạch kê đơn, tư vấn sức khỏe miễn phí cho Nhân dân.

Lễ dâng hương tưởng niệm 626 năm Ngày viên tịch của Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh tại chính quê hương ông không chỉ là dịp tri ân công lao to lớn của Danh y đối với nền y học dân tộc, mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ và phát huy giá trị của y học cổ truyền Việt Nam, lan tỏa sâu sắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn” trong đời sống hôm nay.